Giá trị bán dẫn không nằm ở công thiết kế

Thông tin Khoa học công nghệ

Thứ tư, 21/01/2026

Dựa vào những bản thiết kế rời rạc, những kỹ sư tài năng tản mát đi làm thuê, hay các startup nhọc nhằn đơn lẻ không phải là cách phát triển ngành bán dẫn quốc gia.

Vào những năm 80 của thế kỷ trước, cái thời mà việc đủ điện sinh hoạt cho Thủ đô cũng là việc xa xỉ, ít ai ngờ Việt Nam từng sở hữu một nhà máy chế tạo bán dẫn – nơi sản xuất transistor để xuất khẩu sang Đông Âu. Nhưng 10 năm hoạt động của nhà máy thuở ấy vẫn hằn sâu, sống động, trong ký ức tuổi thơ tôi.

Mỗi lần nghỉ hè, được lên Hà Nội, đi ngang qua cổng nhà máy Z181 nhìn vào, các bình khí trụ tròn cao lêu nghêu chất thành đống vô cùng lạ lẫm với một cậu bé nhà quê như tôi. Lúc đó tôi hoàn toàn không ý thức được rằng đằng sau cánh cổng đó là phòng sạch, nơi đặt các nguyên vật liệu, thiết bị, máy móc được vận hành bởi nhiều tiến sĩ, kỹ sư trẻ người Việt Nam, đang hàng ngày tạo ra hàng loạt bóng bán dẫn gửi sang các nước cách xa đó hàng ngàn km. Khi vào Đại học Bách khoa, học môn vật lý điện tử, tôi mới nhận ra hóa ra sau cánh cổng sắt kia chính là một nhà máy chế tạo bán dẫn - một dấu son sớm nhưng lặng lẽ của ngành công nghiệp công nghệ cao Việt Nam.

Ông Nguyễn Thanh Yên, Tổng Giám đốc Công ty Vi mạch CoAsia Semi Việt Nam. Ảnh: NVCC

Hồi tưởng lại để thấy rằng, bán dẫn Việt Nam đã xuất hiện từ rất sớm — chỉ bốn năm sau ngày thống nhất đất nước, ngay cả khi điện còn thiếu, đời sống còn khó khăn. Nhà máy ấy tồn tại âm thầm và ngắn ngủi, ngoài tầm hiểu biết và sự quan tâm của xã hội suốt một thời gian dài.

Ảo tưởng "wafer fab quá tốn kém, làm thiết kế là đủ"

Chính sự đứt đoạn ấy khiến chúng ta không có cái nhìn toàn cảnh về chuỗi giá trị bán dẫn trong một thời gian dài.

Ngay đối với chính bản thân tôi, khi bắt đầu tham gia lĩnh vực thiết kế chip từ năm 2004 ở Hà Nội, cũng từng có thời gian kiên định với suy nghĩ làm wafer fab (nhà máy chế tạo chip) làm gì cho tốn kém? Thiết kế là đủ rồi, sản xuất ra được thì ai sẽ mua? Việt Nam cứ nên tập trung làm thiết kế là được rồi. Nhưng từ những trải nghiệm đi đây đó, được ra nước ngoài làm cho những hãng bán dẫn lớn như Infineon, được tiếp xúc, nói chuyện, học hỏi từ những người đồng nghiệp, khách hàng khắp nơi trên thế giới, hành trình bán dẫn đã giúp tôi dần hiểu ra, nói tới bán dẫn là nói tới "tính sở hữu" và "năng lực sản xuất hàng loạt."

Soi chiếu lại hiện trạng ngành bán dẫn của Việt Nam, rất đúng khi nói rằng kỹ sư người Việt Nam đang đóng vai trò ngày càng cao trong các dự án thiết kế chip quan trọng ở cấp độ toàn cầu, nhưng ở một quốc gia không có wafer fab, rốt cuộc đó vẫn là một dạng gia công chất xám. Nhìn rộng ra ngoài ngành bán dẫn, một quốc gia không có hạ tầng mạnh, những kỹ sư, cho dù giỏi nhất, dù có đứng tên tác giả sáng chế đi chăng nữa thì vẫn cứ phải làm thuê, gia công, dù ở trên nước mình hay ra nước ngoài.

Khi một quốc gia không có hạ tầng mạnh, những kỹ sư giỏi, dù có đứng tên tác giả sáng chế đi chăng nữa thì vẫn cứ phải làm thuê, gia công, dù ở trên nước mình hay ra nước ngoài.

Bản chất kinh tế của chip

Bản chất kinh tế của chip bán dẫn không nằm ở công thiết kế ban đầu, mà ở khả năng tái sản xuất gần như vô hạn với mỗi thiết kế. Chính vì vậy, cuộc chơi lớn trong ngành bán dẫn là sở hữu – sở hữu nhà máy, sở hữu thiết kế, nắm chuỗi thì mới nắm các yết hầu công nghệ. Khi hệ sinh thái bán dẫn trong nước chưa sở hữu những điều đó, thì nỗ lực của từng startup ngành bán dẫn chỉ là những cánh chim lẻ loi.

Sau hơn 10 năm làm việc cho công ty FDI trong nước rồi đi làm ở Singapore, tôi đã từng ngây thơ nghĩ hay mình cũng khởi nghiệp. Nhưng càng làm tôi càng nhận ra, chỉ mới có vài cái thiết kế rời rạc thì mình đã có gì nhiều nhặn mà đòi startup. Mỗi lần startup là 5~10 năm, mà startup thường là phần nhiều sẽ thất bại, thử hỏi đời mình có mấy lần 10 năm để mà đặt cược? Khởi nghiệp, tự mình sở hữu thiết kế (fabless), là một con đường gần như "vô vọng".

Phòng sạch của trường ĐH KHTN Hà Nội.

Chưa nói tới toàn chuỗi, ngay cả ở công đoạn thiết kế, chỉ có đội ngũ kỹ sư giỏi thực thi vẫn chưa đủ. Nó cần phần mềm hỗ trợ thiết kế chuyên dụng (EDA - hệ thống máy chủ có năng lực tính toán lưu trữ mạnh dùng cho mô phỏng rất đắt đỏ, và quan trọng nhất là thư viện công nghệ (PDK) do nhà máy chế tạo (wafer fab) cung cấp. Riêng việc tiếp cận PDK đã là một rào cản lớn. Sau đó sẽ là chọn đúng công nghệ cho một con chip đòi hỏi kinh nghiệm, năng lực của "tổng công trình sư" - những người rất hiếm ở Việt Nam, và nếu có, họ cũng đang ổn định trong các tập đoàn FDI danh tiếng. Kinh nghiệm ở những khâu thiết kế rời rạc không thể tạo ra tổng công trình sư.

Ngay cả khi có vốn, có đội ngũ, có PDK, cũng không ai dám chắc bản thiết kế sẽ hoạt động hoàn hảo ngay từ lần sản xuất đầu tiên. Khách hàng không chờ đợi hàng tháng, hàng năm để cho chúng ta sửa sai. Trong một hệ sinh thái chưa sẵn sàng, thật khó thuyết phục nhà đầu tư cá nhân kiên nhẫn bỏ ra hàng chục triệu USD trong khoảng thời gian 5 năm với rủi ro thất bại cao như vậy.

Ngoài việc nắm giữ trong tay năng lực thiết kế vượt trội, thành bại của một khởi nghiệp theo mô hình fabless còn phụ thuộc vào năng lực hợp tác chặt chẽ với đối tác gia công chế tạo chip (wafer fab) cũng như năng lực dự báo được nhu cầu sắp bùng nổ của thị trường với chip bán dẫn. Điều đó lý giải vì sao ngay cả ở Mỹ, nơi hội tụ đầy đủ điều kiện thuận lợi, tỷ lệ startup vể thiết kế chip thành công (có thể IPO thành công) vẫn rất thấp.

Những bản thiết kế rời rạc, những kỹ sư tài năng tản mát đi làm thuê, hay startup nhọc nhằn đơn lẻ ... không thể định hình sự phát triển của một ngành quan trọng của quốc gia.

Wafer Fab – con đường cao tốc cần có

Những bản thiết kế rời rạc, những kỹ sư tài năng tản mát đi làm thuê, hay startup nhọc nhằn đơn lẻ ... đó không thể nào là cách định hình sự phát triển của một ngành quan trọng của quốc gia. Nhà nước phải làm phần việc mà từng cá nhân đơn lẻ không thể: Xây dựng Wafer Fab như hạ tầng công, giống như đường cao tốc, phải có đường thì mới kết nối được một hệ sinh thái đang còn tản mát.

Thế hệ chúng tôi mơ đi có cao tốc là các nhà máy bán dẫn. Hình minh họa: Phối cảnh nhà máy bán dẫn đầu tiên của Viettel. Nguồn: TCBC Viettel.

Nhiều kỹ sư bán dẫn đã mơ tới ngày bước vào "cao tốc" - các nhà máy bán dẫn trong nước. Hình minh họa: Phối cảnh nhà máy bán dẫn đầu tiên của Viettel. Nguồn: TCBC Viettel.

Thế hệ của chúng tôi mơ được bước trên con đường cao tốc ấy. Xây dựng nhà máy chế tạo chip là việc trước sau gì cũng phải làm nếu muốn đi con đường bán dẫn này. Không có đường cao tốc thì chúng ta buộc phải đi những con đường đất chậm chạp, dễ sa đầm lầy và gặp rủi ro khi phải vượt đỉnh núi cao, lội qua sông dài. Khi có đường rồi, anh em sẽ mạnh dạn mua xe - startup - và đạp hết ga, hết số.

Xây dựng và vận hành Wafer fab chắc chắn là khó sinh lời nhanh, trực tiếp trong giai đoạn đầu. Nếu chỉ nhìn bằng lăng kính hiệu quả kinh tế trong ngắn hạn thì chắc chắn sẽ không một doanh nhân nào nghĩ tới việc đầu tư, sẽ không bao giờ có quốc gia nào làm chủ được công nghệ lõi.

Wafer fab không chỉ là một nhà máy - đó là biểu tượng của chủ quyền công nghệ, là điểm hội tụ của trí tuệ Việt Nam trong và ngoài nước, là đòn bẩy để kích hoạt cả hệ sinh thái nghiên cứu, thiết kế, sản xuất và thương mại hóa chip bán dẫn. Nhìn ở góc độ đó, việc một doanh nghiệp nhà nước mạnh được giao nhiệm vụ xây dựng và vận hành wafer fab chính là một chỉ dấu đầy hy vọng cho ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam.

"Đường lớn đã mở". Nhưng một con đường chỉ thực sự có ý nghĩa khi có người đi, có xe cộ đông đúc. Điều đó đòi hỏi sự đồng bộ của các chính sách khuyến khích thu hút đầu tư, sự chuẩn bị kịp thời của hệ thống giáo dục – đào tạo, và trên hết là sự kiên nhẫn của toàn xã hội cùng đi trên con đường này.

Những người làm bán dẫn như tôi vẫn nuôi một ước mơ rất Việt Nam: từ chỗ thiếu, phải nhập khẩu, sẽ đến ngày xuất khẩu chip - như thương hiệu gạo ST25.

Từ một quốc gia thiếu ăn trở thành cường quốc lúa gạo, chúng tôi tin, từ nhà máy bán dẫn này, một ngày nào đó, bán dẫn Việt Nam có thể viết tiếp một câu chuyện cổ tích của riêng mình, như câu chuyện của "cây lúa hôm nay".

Theo Tạp chí Tia sáng