Khi người lớn tuổi bước vào “thế giới số”

Thông tin Khoa học công nghệ

Thứ ba, 03/02/2026

Bà Trần Thị Tám, Trưởng thôn Lão Nội (xã An Nghĩa, tỉnh Phú Thọ), từng có thói quen đặt chiếc điện thoại thông minh thật xa vì sợ bấm nhầm. Nhưng rồi, ở tuổi ngoài 60, bà lại trở thành người hướng dẫn cho hàng xóm cách quét mã QR, nộp hồ sơ trực tuyến. Chuyển đổi số, với nhiều người cao tuổi, bắt đầu từ khoảnh khắc dám… chạm tay vào màn hình.

Ở nông thôn và các khu dân cư có đông người cao tuổi, rào cản lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở hạ tầng, mà ở tâm lý e dè. Tại xã Đam Rông 1 (tỉnh Lâm Đồng), ông Bàn Tiến Bình, Trưởng thôn Đạ Pin, từng tải ứng dụng về điện thoại nhưng "không dám dùng" vì sợ thao tác sai. Nỗi sợ ấy cũng phổ biến với nhiều người dân lớn tuổi trong thôn khi tiếp cận thủ tục hành chính trực tuyến.

Chỉ đến khi tham gia các lớp tập huấn, được tổ công nghệ số cộng đồng "cầm tay chỉ việc", ông Bình mới dần quen. Từ chỗ lúng túng, ông sử dụng thành thạo Zalo để chuyển văn bản, thông báo đến người dân; nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của bà con ngay cả khi họ bận rộn nương rẫy.

Câu chuyện tương tự diễn ra ở thôn Đạ K'nàng (xã Đam Rông 1, tỉnh Lâm Đồng), nơi gần 70% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số. Ông Kơ Sá Ha Tuy, Trưởng thôn ở tuổi 50, thừa nhận mình không nhanh nhạy công nghệ như lớp trẻ. Nhưng từ yêu cầu công việc, ông chủ động nhờ con cháu, cán bộ xã hướng dẫn từng bước. Chiếc điện thoại thông minh giờ trở thành "vật bất ly thân", giúp ông vừa lao động sản xuất, vừa xử lý thông tin kịp thời.

"Bình dân học vụ số": chìa khóa cho người cao tuổi

Tại xã An Nghĩa (tỉnh Phú Thọ), phong trào "Bình dân học vụ số" mở ra cách tiếp cận bài bản hơn cho người cao tuổi. UBND xã đã thành lập 35 Tổ công nghệ số cộng đồng, trực tiếp đến từng khu dân cư hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến, thương mại điện tử. Các nền tảng quen thuộc như Zalo, Facebook, YouTube được tận dụng để tuyên truyền, hướng dẫn học trực tuyến.

UBND xã An Nghĩa (Phú Thọ) thành lập 35 Tổ công nghệ số cộng đồng, trực tiếp đến từng khu dân cư hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến, thương mại điện tử.

Kết quả là, 35/35 khu dân cư đã cài đặt định danh điện tử; hơn 80% người dân từ 14 tuổi trở lên có danh tính điện tử sử dụng được cho giao dịch số. Đặc biệt, nhiều người cao tuổi đã biết quét mã QR, nộp hồ sơ online, theo dõi thủ tục hành chính ngay trên điện thoại.

"Trước đây tôi sợ điện thoại thông minh lắm. Nay biết dùng Zalo, quét mã QR, thấy cuộc sống thuận tiện hơn rất nhiều", bà Trần Thị Tám nói.

Người trẻ làm "gia sư số" cho người già

Một điểm chung trong các mô hình chuyển đổi số cho người cao tuổi là vai trò nổi bật của lực lượng thanh niên. Tại phường Ngọc Hà (Hà Nội), Đội hình Thanh niên hỗ trợ chuyển đổi số S-Youth tổ chức các lớp "Bình dân học vụ số" với phương pháp "cầm tay chỉ việc". Những thao tác tưởng chừng phức tạp như đăng ký VNeID, sử dụng Cổng dịch vụ công được "giải mã" bằng cách tiếp cận chậm rãi, dễ hiểu, phù hợp với người lớn tuổi.

Ở phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), mô hình "Gia sư số" cho phép đoàn viên đến tận nhà, kèm 1-1 hoặc theo nhóm nhỏ. Không gian học không còn là lớp học truyền thống, mà có thể là phòng khách, nhà văn hóa, nơi người cao tuổi cảm thấy thoải mái nhất.

Tinh thần "đi từng ngõ, gõ từng nhà" tiếp tục được nhân rộng tại phường Phú Thượng (Hà Nội), khi đoàn viên thanh niên hỗ trợ người dân, đặc biệt là người cao tuổi, cài đặt, kích hoạt và sử dụng các ứng dụng số thiết yếu. Không làm thay, mà hướng dẫn để người dân tự thao tác, tự tin sử dụng.

Thực tế cho thấy, người cao tuổi không phải là "điểm yếu" của chuyển đổi số, mà có thể trở thành nền tảng nếu được hỗ trợ đúng cách. Khi trưởng thôn, bí thư chi bộ làm chủ công nghệ, họ trở thành "cầu nối số" hiệu quả nhất.

Câu chuyện chuyển đổi số cho người cao tuổi không chỉ là vấn đề của Việt Nam. Tại Singapore, nơi hơn 1/4 dân số sẽ trên 65 tuổi vào năm 2030, khái niệm "digital inclusion" (bao trùm số) được đặt ra như một yêu cầu sống còn. Các chương trình đào tạo kỹ năng số, AI cho người cao tuổi được thiết kế theo hướng thực hành, dễ hiểu, tập trung vào xây dựng sự tự tin thay vì biến họ thành "chuyên gia công nghệ".

Điểm chung giữa Singapore và các mô hình ở Việt Nam là vấn đề nhận thức. Rào cản lớn nhất không phải tuổi tác, mà là nỗi sợ "làm sai". Khi người cao tuổi được hướng dẫn, có người đồng hành, họ không chỉ theo kịp công nghệ, mà còn chủ động sử dụng để sống độc lập, kết nối và tham gia xã hội./.

Theo Trung tâm Truyền thông KH&CN, Bộ KH&CN